কৈৱৰ্তসকল—নদীৰ বুকুৰ পৰা ইতিহাসৰ সিংহাসনলৈ

ইতিহাসৰ পাতত উপেক্ষিত এক শক্তিশালী জাতিৰ সন্ধান

ডাঃ হৰিকান্ত দাস

MD(CH), BEMS, DHPsc, BNYS(Pursuing) — ড॰ হৰিছ হোমিঅ’ আৰু ফিজিঅ’থেৰাপি ক্লিনিক, গোগামুখ, ধেমাজি, অসম  |  das.harikanta60@gmail.com

ইতিহাস কেৱল ৰাজ-ৰজা, যুদ্ধ-বিগ্ৰহ আৰু ৰাজপ্ৰাসাদৰ কাহিনী নহয়। ইতিহাস হৈছে মানুহৰ কাহিনী—যিসকলে মাটি চহাইছিল, নদীত নাও মেলিছিল, মাছ ধৰিছিল, বাণিজ্য কৰিছিল, ৰাজ্যৰ অৰ্থনীতি চলাইছিল আৰু প্ৰয়োজনৰ সময়ত নিজৰ মাটি আৰু স্বাভিমানৰ বাবে অস্ত্ৰও তুলি লৈছিল।

অসমৰ ইতিহাসৰ এনে এক দীঘলীয়া অধ্যায়ৰ নাম কৈৱৰ্ত ইতিহাস।

আজি কৈৱৰ্ত বুলি ক’লে বহুতে প্ৰথমে মাছ ধৰা, নাও চলোৱা বা নদীৰ সৈতে জড়িত জীৱিকাৰ কথাই ভাবে। কিন্তু এই পৰিচয়টো কৈৱৰ্তসকলৰ সম্পূৰ্ণ ইতিহাস নহয়। নদীৰ বুকুত জীৱিকা বিচৰা এই মানুহবোৰৰ মাজতেই আছিল সংগঠন, সাহস, নৌদক্ষতা, কৃষি, বাণিজ্য আৰু ৰাজনৈতিক চেতনা।

আৰু সেয়েহে এটা প্ৰশ্ন আজিও আমাৰ সন্মুখত থিয় হৈ আছে—

কৈৱৰ্তসকল কেৱল নদীৰ মানুহ আছিল নে নদীৰ শক্তিক ভিত্তি কৰি গঢ় লৈ উঠা এটা প্ৰাচীন সভ্যতাৰ সামাজিক-ৰাজনৈতিক শক্তিও আছিল?

এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ বিচাৰিবলৈ হ’লে আমি বহু দূৰলৈ উভতি যাব লাগিব।

নদীৰ সন্তান কৈৱৰ্ত

ব্ৰহ্মপুত্ৰ কেৱল এখন নদী নহয়। ই অসমৰ সভ্যতাৰ অন্যতম মূল আধাৰ।

ব্ৰহ্মপুত্ৰ, কপিলী, কলং, বৰনদী আৰু অসংখ্য সৰু-বৰ নদীৰ পাৰতেই প্ৰাচীন অসমৰ বহু বসতি গঢ় লৈ উঠিছিল। নদীয়ে মানুহক খাদ্য দিছিল, যাতায়াতৰ পথ দিছিল, বাণিজ্যৰ সুযোগ দিছিল আৰু এখন ঠাইৰ সৈতে আন এখন ঠাইক সংযোগ কৰিছিল।

এই নদীকেন্দ্ৰিক জীৱনৰ সৈতে গভীৰভাৱে জড়িত আছিল কৈৱৰ্তসকল।

নাও চলোৱা, মাছ ধৰা, নদী পাৰাপাৰ, জলপথৰ জ্ঞান—এইবোৰ কেৱল জীৱিকা নাছিল; সেই সময়ৰ সমাজত এইবোৰ আছিল অতি মূল্যৱান দক্ষতা।

আজিৰ দিনত আমি এটা ৰাস্তা বা এটা ৰে’লপথৰ কৌশলগত গুৰুত্ব বুজোঁ। প্ৰাচীন কালত বহু ক্ষেত্ৰত নদীয়েই আছিল সেই ৰাস্তা।

গতিকে নদীক যিজনে ভালদৰে জানিছিল, নদীৰ সোঁত বুজিছিল, নাও চলাব পাৰিছিল আৰু জলপথ নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰিছিল—তেওঁৰ হাতত সমাজৰ এক বিশেষ শক্তি আছিল।

এইখিনিতেই কৈৱৰ্ত ইতিহাসৰ প্ৰথম গুৰুত্বপূৰ্ণ সূত্ৰটো লুকাই আছে।

মাছমৰীয়া পৰিচয়ৰ আঁৰত লুকাই থকা শক্তি

কৈৱৰ্তসকলৰ জীৱিকাৰ সৈতে মাছ ধৰা আৰু জলজ সম্পদৰ সম্পৰ্ক ঐতিহাসিকভাৱে স্বীকৃত।

কিন্তু “কৈৱৰ্ত মানেই কেৱল মাছমৰীয়া”—এই ধাৰণাটো ইতিহাসৰ সম্পূৰ্ণ ছবি নহয়।

বিভিন্ন ঐতিহাসিক আৰু সামাজিক উৎসত কৈৱৰ্তসকলৰ মাজত মাছ ধৰা, নৌকা চলোৱা, কৃষি, ভূমিৰ সৈতে জড়িত কাম আৰু নদীপথৰ বাণিজ্যৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ কথা পোৱা যায়।

আনকি প্ৰাচীন অসমৰ কিছুমান শিলালিপি আৰু ঐতিহাসিক আলোচনাত কৈৱৰ্তসকলৰ ৰাজ্যিক কাম-কাজৰ সৈতে সম্পৰ্কৰ কথাও উত্থাপিত হৈছে।

অৰ্থাৎ কৈৱৰ্তসকল কেৱল সমাজৰ প্ৰান্তত থকা জীৱিকানিৰ্ভৰ গোট নাছিল; তেওঁলোকৰ একাংশৰ সৈতে ৰাজ্য, অৰ্থনীতি আৰু নদীপথৰ প্ৰশাসনৰো সম্পৰ্ক আছিল বুলি ঐতিহাসিক তথ্যই ইংগিত দিয়ে।

কৈৱৰ্তসকলৰ ৰাজনৈতিক শক্তিৰ আটাইতকৈ ডাঙৰ প্ৰমাণ—বৰেন্দ্ৰ

কৈৱৰ্ত ইতিহাসৰ আটাইতকৈ শক্তিশালী অধ্যায়সমূহৰ এটা হৈছে বৰেন্দ্ৰৰ কৈৱৰ্ত বিদ্ৰোহ।

পাল সাম্ৰাজ্যৰ সময়ত কৈৱৰ্ত নেতা দিব্যই বিদ্ৰোহ কৰি বৰেন্দ্ৰ অঞ্চলৰ ওপৰত নিজৰ নিয়ন্ত্ৰণ স্থাপন কৰিছিল।

ই কোনো সাধাৰণ কৃষক বিদ্ৰোহৰ দৰে ক্ষণস্থায়ী ঘটনা নাছিল।

দিব্যৰ পিছত ভায়েক ৰুদ্ৰক আৰু ভটিজাক ভীমেও সেই ক্ষমতা অব্যাহত ৰাখিছিল। অৰ্থাৎ কৈৱৰ্তসকলৰ এটা ৰাজনৈতিক শক্তিয়ে বৰেন্দ্ৰৰ দৰে গুৰুত্বপূৰ্ণ অঞ্চলত শাসনক্ষমতা স্থাপন কৰিবলৈ সক্ষম হৈছিল।

সন্ধ্যাকৰ নন্দীৰ ৰামচৰিতম এই ঘটনাৰ অন্যতম প্ৰধান উৎস।

ইতিহাসৰ এই অধ্যায়টোৱে আমাক এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা শিকায়—

কৈৱৰ্ত সমাজৰ মাজত নেতৃত্ব, সংগঠন, সামৰিক শক্তি আৰু ৰাজনৈতিক ক্ষমতা গঢ়ি উঠিব পৰা সামৰ্থ্য আছিল।

গতিকে কৈৱৰ্তসকলৰ অতীতক কেৱল “নিম্নবৰ্গীয় মাছমৰীয়া সমাজ” বুলি বৰ্ণনা কৰিলে ইতিহাসৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ বাদ পৰি যায়।

বৰেন্দ্ৰৰ পৰা কামৰূপলৈ—এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰশ্ন

কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাচীন ইতিহাসৰ বিষয়ে বিভিন্ন পৰম্পৰা আৰু গৱেষণাত গংগা উপত্যকা, বৰেন্দ্ৰ, বিহাৰ আৰু তাৰ পিছত পূবলৈ আগবঢ়াৰ কথা কোৱা হয়।

কৈৱৰ্তসকলৰ একাংশ প্ৰাচীন কালতে বৰেন্দ্ৰ-বিহাৰ অঞ্চল অতিক্ৰম কৰি কামৰূপ তথা ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকালৈ আহিছিল।

এই দাবীৰ নিৰ্দিষ্ট সময়—বিশেষকৈ খ্ৰীষ্টীয় ২–৩ শতিকা—বুলি কোৱা হয়।

কিন্তু প্ৰশ্নটো গুৰুত্বপূৰ্ণ।

কাৰণ অসমত কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাচীন উপস্থিতিৰ সম্ভাৱনা নাকচ কৰি দিয়াৰো যথেষ্ট ভিত্তি নাই।

বিশেষকৈ অসমৰ নদীকেন্দ্ৰিক ভূগোল আৰু কৈৱৰ্তসকলৰ ঐতিহাসিক জীৱনধাৰাৰ মাজত থকা গভীৰ সম্পৰ্ক এই অনুসন্ধানৰ বাবে তাৎপৰ্যপূৰ্ণ।

কপিলী উপত্যকা আৰু প্ৰাচীন ডৱকা

বৰ্তমানৰ নগাঁও-মৰিগাঁও অঞ্চল কৈৱৰ্ত ইতিহাসৰ আলোচনাত বিশেষ গুৰুত্বপূৰ্ণ হ’ব পাৰে।

সমুদ্ৰগুপ্তৰ এলাহাবাদ স্তম্ভলিপিত দৱকা নামৰ এখন প্ৰাচীন ৰাজ্যৰ উল্লেখ আছে। দৱকাৰ সৈতে কপিলী উপত্যকাৰ সম্পৰ্ক স্থাপন কৰা হৈছে।

বৰ্তমানেও নগাঁও জিলাৰ কপিলী উপত্যকা অঞ্চলত প্ৰাচীন দৱকা ৰাজ্যক লৈ প্ৰত্নতাত্ত্বিক অনুসন্ধান চলি আছে।

এতিয়া প্ৰশ্নটো হ’ল—

দৱকা কি কৈৱৰ্ত ৰাজ্য আছিল?

ইতিহাসৰ বৰ্তমানৰ প্ৰমাণে এই কথাটো নিশ্চিতভাৱে ক’বলৈ নিদিয়ে।

কিন্তু এই অঞ্চলত কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাচীন উপস্থিতি, নদীকেন্দ্ৰিক সমাজ আৰু প্ৰাচীন ৰাজনৈতিক শক্তিৰ মাজৰ সম্ভাব্য সম্পৰ্ক অনুসন্ধান কৰাৰ যথেষ্ট অৱকাশ আছে।

অৰ্থাৎ নগাঁও-কপিলী উপত্যকাৰ ইতিহাস কৈৱৰ্ত ইতিহাসৰ নতুন গৱেষণাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ দুৱাৰ হ’ব পাৰে।

আৰু তাৰ পিছত আহে—মহাৰাজ পৃথু

কৈৱৰ্ত ইতিহাসৰ আলোচনাত আটাইতকৈ আকৰ্ষণীয় আৰু বিতৰ্কিত প্ৰশ্নটোৱেই হয়তো এইটো—

মহাৰাজ পৃথু কোন আছিল?

১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দত তুৰ্ক সেনাপতি বখতিয়াৰ খিলজীয়ে কামৰূপৰ দিশে আগবাঢ়িছিল।

কিন্তু তেওঁৰ অভিযান সফল নহ’ল।

উত্তৰ গুৱাহাটীৰ কানাই বৰশী বোৱা শিলালিপি এই ঘটনাৰ এক গুৰুত্বপূৰ্ণ প্ৰাথমিক সাক্ষ্য।

শিলালিপিখনে সেই সময়ত কামৰূপলৈ অহা তুৰ্কসকলৰ ধ্বংসৰ কথা উল্লেখ কৰে।

কিন্তু এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ কথা—

শিলালিপিখনে সেই সময়ৰ বিজয়ী ৰজাৰ নাম “পৃথু” বুলি লিখা নাই।

পিছৰ ঐতিহাসিক গৱেষণাত অৱশ্যে সেই বিজয়ী কামৰূপৰ ৰজাক পৃথু বুলি চিনাক্ত কৰাৰ চেষ্টা কৰা হৈছে।

এই পৃথুই যদি সেই সময়ৰ কামৰূপৰ শক্তিশালী ৰজা হয়, তেন্তে তেওঁ কোন সামাজিক বা ৰাজবংশীয় পৰম্পৰাৰ আছিল—এই প্ৰশ্নটো অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ।

পৃথু আৰু কৈৱৰ্ত পৰিচয়—প্ৰশ্নটো কিয় উঠিছে?

কৈৱৰ্ত সমাজৰ ঐতিহাসিক পৰম্পৰাত পৃথুৰ সৈতে “জলপেশ্বৰ” নামটো সংযোগ কৰা হয় বুলি কোৱা হয়।

“জলপেশ্বৰ”—শব্দটোৰ আক্ষৰিক অৰ্থ যদি লোৱা হয়, তেন্তে ই “জলৰ অধিপতি” বা জলৰ সৈতে জড়িত ক্ষমতাশালী ব্যক্তিৰ অৰ্থ বহন কৰে।

এতিয়া এটা কথালৈ মন দিয়ক।

কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাচীন সামাজিক পৰিচয়—

নদী, নাও, জলপথ, মাছ, জলজ সম্পদ আৰু নদীকেন্দ্ৰিক জীৱন।

আৰু পৃথুৰ সৈতে প্ৰচলিত “জলপেশ্বৰ” পৰম্পৰা—

এই দুয়োটাৰ মাজত কোনো ঐতিহাসিক যোগসূত্ৰ আছিল নেকি?

এইটো এতিয়াও প্ৰমাণিত সত্য নহয়।

কিন্তু প্ৰশ্নটো নিশ্চয়কৈ গৱেষণাৰ যোগ্য।

পৃথু কৈৱৰ্ত ৰজা হোৱাৰ দাবী

পৃথু কৈৱৰ্ত ৰজা আছিল বুলি দাবী কৰোঁতে আমি কেৱল এটা লোককথাৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰিব নোৱাৰোঁ।

কিন্তু ইতিহাসৰ বিভিন্ন টুকুৰা একেলগে ৰাখিলে এটা অনুসন্ধানযোগ্য ছবি পোৱা যায়।

কৈৱৰ্তসকল—

নদীকেন্দ্ৰিক সমাজৰ সৈতে জড়িত আছিল;

নৌযাত্ৰা আৰু জলপথৰ ক্ষেত্ৰত দক্ষ আছিল;

মাছ ধৰা আৰু কৃষি দুয়োটাৰে সৈতে জড়িত আছিল;

কিছুমান ঐতিহাসিক উৎসত ৰাজ্যিক কাম-কাজৰ সৈতে তেওঁলোকৰ সম্পৰ্ক দেখা যায়;

বৰেন্দ্ৰত তেওঁলোকৰ নিজা ৰাজনৈতিক ক্ষমতা প্ৰতিষ্ঠিত হৈছিল;

আৰু কামৰূপো আছিল নদী আৰু জলপথকেন্দ্ৰিক এখন বৃহৎ ৰাজনৈতিক ভূখণ্ড।

এই পটভূমিত পৃথুৰ সামাজিক পৰিচয়ক লৈ নতুনকৈ প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰাটো অস্বাভাৱিক নহয়।

বৰং প্ৰশ্নটো হ’ব পাৰে—

কামৰূপৰ নদীকেন্দ্ৰিক সমাজৰ মাজত গঢ় লৈ উঠা কোনো স্থানীয় শক্তিশালী কৈৱৰ্ত নেতৃত্বই পৃথুৰ ৰূপত ৰাজনৈতিক ক্ষমতা লাভ কৰিছিল নেকি?

যদি এই প্ৰশ্নৰ উত্তৰ এদিন প্ৰত্নতাত্ত্বিক বা লিখিত প্ৰমাণে “হয়” বুলি প্ৰতিষ্ঠা কৰে, তেন্তে অসমৰ ইতিহাসৰ এটা অতি গুৰুত্বপূৰ্ণ অধ্যায় নতুনকৈ লিখিব লাগিব।

অসমীয়া ভাষা আৰু কৈৱৰ্ত সকল

কৈৱৰ্ত সমাজৰ মাজত আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ ঐতিহাসিক দাবী আছে—অসমীয়া ভাষাৰ বিকাশৰ সৈতে কৈৱৰ্তসকলৰ প্ৰাচীন সম্পৰ্ক।

এই দাবীকো আবেগেৰে নহয়, ভাষাতাত্ত্বিক গৱেষণাৰে পৰীক্ষা কৰিব লাগিব।

কাৰণ অসমীয়া ভাষা কোনো এটা জাতিয়ে অকলে সৃষ্টি কৰা ভাষা নহয়।

ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত শতিকা শতিকা ধৰি বিভিন্ন জনগোষ্ঠীৰ মিলন, বিবাহ, বাণিজ্য, সামাজিক সম্পৰ্ক আৰু সাংস্কৃতিক বিনিময়ৰ ফলত ভাষাটোৰ বিকাশ ঘটিছে।

কিন্তু সেই প্ৰক্ৰিয়াত কৈৱৰ্তসকলৰ অৱদান কিমান আছিল—এইটো আজিও গভীৰ গৱেষণাৰ বিষয়।

কৈৱৰ্ত সমাজৰ পুৰণি লোকভাষা, নদীপাৰৰ স্থাননাম, লোকগীত, লোককথা আৰু সামাজিক পৰম্পৰা যদি ভাষাতাত্ত্বিকভাৱে অধ্যয়ন কৰা হয়, তেন্তে বহু নতুন তথ্য ওলাই আহিব পাৰে।

ইতিহাসৰ পৰা হেৰাল কিয়?

এতিয়া এটা কঠিন প্ৰশ্ন।

যদি কৈৱৰ্তসকলৰ মাজত এনে ৰাজনৈতিক আৰু অৰ্থনৈতিক শক্তি আছিল, তেন্তে পিছলৈ তেওঁলোক কিয় সামাজিকভাৱে পিছপৰা জাতি হিচাপে পৰিচিত হ’ল?

ইয়াৰ উত্তৰ সহজ নহয়।

কৈৱৰ্ত ৰজাসকলৰ ইতিহাস প্ৰণালীবদ্ধভাৱে নথিভুক্ত নোহোৱাৰ মূল কাৰণ হল

১.লিখিত দলিলৰ অভাৱ: তেওঁলোকৰ শাসনৰ তথ্য মূলতঃ মুখ বাগৰি অহা জনশ্ৰুতি, স্থানীয় নামঘৰ-গোঁসাইঘৰৰ ইতিহাস আৰু লোকগীতত আবদ্ধ হৈ ৰ’ল।

২. বৃহৎ ৰাজনৈতিক শক্তিৰ উত্থান: ষোড়শ-সপ্তদশ শতিকাত আহোম, কছাৰী আৰু কোচ ৰাজ্যৰ দৰে কেন্দ্ৰীভূত সাম্ৰাজ্যৰ বিস্তাৰ ঘটাই এই সৰু সৰু আঞ্চলিক কৈৱৰ্ত ৰাজ্যসমূহ ডাঙৰ শক্তিৰ অধীনস্থ হৈ পৰে আৰু তেওঁলোকৰ স্বতন্ত্ৰ অস্তিত্ব বিলুপ্ত হয়।

সমাজৰ বৰ্ণব্যৱস্থা, পেছাভিত্তিক সামাজিক বিভাজন, ক্ষমতাৰ পৰিৱৰ্তন, নতুন ৰাজবংশৰ উত্থান, ভূমিৰ অধিকাৰৰ পৰিৱৰ্তন আৰু সামাজিক স্তৰীকৰণ—এই সকলোবোৰে মিলি এটা জাতিৰ সামাজিক মৰ্যাদা সলনি কৰিব পাৰে।

গতিকে আজিৰ সামাজিক অৱস্থানৰ ভিত্তিত অতীতৰ ইতিহাস বিচাৰিলে ভুল হ’ব পাৰে।

এটা জাতি ব জনগোষ্ঠী কোনো সময়ত শোষিত হ’ব পাৰে, কিন্তু তাৰ অৰ্থ এইটো নহয় যে তাৰ অতীতত শক্তিশালী নাছিল।

কৈৱৰ্ত ইতিহাস ইয়াৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ উদাহৰণ হ’ব পাৰে।

আমাৰ বাবে এই ইতিহাসৰ অৰ্থ কি?

এই ইতিহাস কেৱল অতীতৰ গৌৰৱৰ কথা নহয়।

ই আত্মপৰিচয়ৰ কথা।

নিজৰ পূৰ্বপুৰুষক বুজাৰ কথা।

নিজৰ সমাজখন ক’ৰ পৰা আহিল, কেনেকৈ গঢ় লৈ উঠিল, কিয় পিছ পৰিল আৰু কিয় নিজৰ ইতিহাস নিজেই লিখিব লাগে—সেই প্ৰশ্নৰ কথা।

কৈৱৰ্ত সমাজে যদি নিজৰ ইতিহাস পুনৰ অধ্যয়ন কৰিব বিচাৰে, তেন্তে কেৱল পুৰাণ বা লোককথা সংগ্ৰহ কৰিলেই নহ’ব।

শিলালিপি বিচাৰিব লাগিব।
পুৰণি তাম্ৰশাসন বিচাৰিব লাগিব।
স্থাননাম অধ্যয়ন কৰিব লাগিব।
পুৰণি বংশাৱলী সংগ্ৰহ কৰিব লাগিব।
লোকগীত আৰু লোককথা লিপিবদ্ধ কৰিব লাগিব।
নগাঁও, মৰিগাঁও, কামৰূপ, গোৱালপাৰা, ধেমাজি, লখিমপুৰৰ পুৰণি কৈৱৰ্ত বসতিসমূহৰ ক্ষেত্ৰসমীক্ষা কৰিব লাগিব।

তেতিয়াহে ইতিহাস আৰু জনশ্ৰুতিৰ মাজৰ পাৰ্থক্য স্পষ্ট হ’ব।

শেষ কথা

কৈৱৰ্তসকলৰ ইতিহাস নদীৰ দৰে।

নদী কেতিয়াও একে ঠাইতে থিয় হৈ নাথাকে।

কেতিয়াবা শান্ত, কেতিয়াবা প্ৰবল।

কেতিয়াবা মানুহক জীৱন দিয়ে, কেতিয়াবা বানপানীৰে সকলো সলনি কৰি দিয়ে।

কৈৱৰ্ত সমাজো তেনেকুৱাই—কেতিয়াবা নদীৰ বুকুত জীৱিকা বিচৰা মানুহ, কেতিয়াবা বাণিজ্যৰ সহায়ক, কেতিয়াবা ৰাজ্যৰ কামত জড়িত লোক, আৰু ইতিহাসৰ কোনো কোনো সন্ধিক্ষণত নিজেই ৰাজনৈতিক শক্তি।

বৰেন্দ্ৰৰ দিব্য আৰু ভীমৰ ইতিহাসে কৈৱৰ্তসকলৰ ৰাজনৈতিক শক্তিৰ প্ৰমাণ দিয়ে।

কামৰূপৰ পৃথুৰ কাহিনীয়ে এটা নতুন প্ৰশ্ন উত্থাপন কৰে।

পৃথু কোন আছিল?

আৰু তাতকৈ ডাঙৰ প্ৰশ্ন—

পৃথুৰ পিছফালে থকা সেই নদীকেন্দ্ৰিক কামৰূপীয়া শক্তিটো কোন আছিল?

যদি সেই শক্তিৰ শিপা কৈৱৰ্ত সমাজলৈ গৈ পায়,  তেন্তে অসমৰ কৈৱৰ্তসকলৰ ইতিহাস কেৱল মাছ ধৰা বা নাও চলোৱাৰ ইতিহাস।

সেয়া হ’ব—

নদীৰ বুকুৰ পৰা ৰাজনৈতিক শক্তিলৈ উঠি অহা এটা জতিৰ ইতিহাস।

আৰু সেই ইতিহাস এতিয়া আন কোনোৱে লিখি দিয়াৰ অপেক্ষাত থাকিব নালাগে।

কৈৱৰ্ত সমাজে নিজেই নিজৰ ইতিহাস বিচাৰিব লাগিব।
প্ৰমাণ বিচাৰিব লাগিব।
প্ৰশ্ন কৰিব লাগিব।
আৰু যি সত্য পোৱা যায়, সেই সত্যই নিজৰ ইতিহাসৰ ভিত্তি হ’ব লাগিব।

প্ৰধান তথ্যসূত্ৰ

১. সন্ধ্যাকৰ নন্দী — ৰামচৰিতম
২. Kanak Lal Barua — Early History of Kamarupa
৩. কানাই বৰশী বোৱা শিলালিপি, উত্তৰ গুৱাহাটী — শক ১১২৭ / ১২০৬ খ্ৰীষ্টাব্দ
৪. সমুদ্ৰগুপ্তৰ এলাহাবাদ স্তম্ভলিপি — দৱকা সম্পৰ্কীয় উল্লেখ
৫. মনুসংহিতা — দশম অধ্যায়
৬. ব্ৰহ্মবৈৱৰ্ত পুৰাণ — ব্ৰহ্মখণ্ড
৭. যজুৰ্বেদ সংহিতা — ১০/১৬
৮. ৰামায়ণ, অযোধ্যাকাণ্ড — ৮৪ অধ্যায়
৯. বিমানবত্থু — ৬–৮
১০. ভূবনেশ্বৰ বৈশ্য — প্ৰাকৃত ভাষা-সাহিত্য পৰিচয়
১১. অসমৰ কৈৱৰ্ত সমাজ সম্পৰ্কীয় বিভিন্ন ঐতিহাসিক আৰু সমাজ-গৱেষণামূলক অধ্যয়ন।