মানৱ শৰীৰত জিংকৰ প্ৰয়োজন আৰু ইয়াৰ অভাৱজনিত লক্ষণসমূহ
ড° হৰিকান্ত দাস (হমিঅ’পেথিক চিকিৎসক তথা ফিজিঅ’থেৰাপিষ্ট)
সুস্বাস্থ্য বৰ্তাই ৰখাৰ বাবে মানৱ শৰীৰক বিভিন্ন ধৰণৰ ভিটামিন আৰু খনিজ পদাৰ্থৰ (Minerals) প্ৰয়োজন হয়। ইয়াৰে ভিতৰত ‘জিংক’ (Zinc) এবিধ অতিকে গুৰুত্বপূৰ্ণ ‘ট্ৰেচ এলিমেণ্ট’ (Trace Element), যাৰ উপস্থিতি কম পৰিমাণে হ’লেও শৰীৰৰ সামগ্ৰিক কাৰ্যপ্ৰণালী নিয়ন্ত্ৰণত ইয়াৰ ভূমিকা অপৰিসীম। শৰীৰৰ প্ৰায় ৩০০ তকৈও অধিক এনজাইমৰ সক্ৰিয়তা আৰু কোষৰ বিভাজন প্ৰক্ৰিয়াত জিংকে মুখ্য অংশ গ্ৰহণ কৰে। কিন্তু আমাৰ শৰীৰে জিংক নিজে উৎপাদন বা জমা কৰি ৰাখিব নোৱাৰে; সেয়েহে দৈনিক খাদ্যৰ জৰিয়তে ইয়াক গ্ৰহণ কৰাটো আৱশ্যক। শৰীৰত জিংকৰ নাটনি হ’লে কেইবাটাও জটিল শাৰীৰিক লক্ষণে দেখা দিয়ে।
তলত জিংকৰ অভাৱৰ ফলত সৃষ্টি হোৱা প্ৰধান লক্ষণসমূহ বিস্তাৰিতভাৱে আলোচনা কৰা হ’ল:
১. চুলি সৰা সমস্যা (Hair Loss)
জিংকৰ অভাৱৰ অন্যতম প্ৰাথমিক লক্ষণ হৈছে অস্বাভাৱিকভাৱে চুলি সৰা। চুলিৰ শিপা বা ফোলিকলবোৰৰ কোষীয় বৃদ্ধি আৰু ছালৰ তৈল গ্ৰন্থিসমূহৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যক্ষমতা জিংকৰ ওপৰত নিৰ্ভৰ কৰে। ইয়াৰ নাটনি হ’লে চুলি দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু তপা হোৱাৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি পায়।
২. ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা (Impaired Immune Function)
আমাৰ শৰীৰৰ প্ৰাকৃতিক প্ৰতিৰক্ষা তন্ত্ৰ বা ইমিউন চিষ্টেমক সক্ৰিয় কৰি ৰখাত জিংকৰ ভূমিকা অনস্বীকাৰ্য। ই শ্বেত ৰক্ত কণিকাক (WBC) শক্তিশালী কৰে। জিংকৰ অভাৱ হ’লে শৰীৰৰ ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা একেবাৰে দুৰ্বল হৈ পৰে, যাৰ ফলত মানুহ সঘনাই কাহ, চৰ্দি, জ্বৰ বা অন্যান্য সংক্ৰামক ৰোগৰ দ্বাৰা আক্ৰান্ত হয়।
৩. ভোক হ্ৰাস পোৱা আৰু অপুষ্টি (Appetite Loss)
পৰ্যাপ্ত জিংকৰ অভাৱত খাদ্যৰ প্ৰতি অনিহা বা ভোক নলগা সমস্যাই দেখা দিয়ে। ইয়াৰ ফলত ব্যক্তিগৰাকীয়ে প্ৰয়োজনীয় পৰিমাণৰ আহাৰ গ্ৰহণ নকৰে, যাৰ পৰিণতিত শৰীৰ লাহে লাহে দুৰ্বল হৈ পৰে আৰু অপুষ্টিত ভোগে।
৪. দীৰ্ঘদিনীয়া ডায়েৰিয়া বা পেটৰ অসুখ (Diarrhea)
পাচন তন্ত্ৰৰ আৱৰণ সুস্থ কৰি ৰাখিবলৈ আৰু অন্ত্ৰৰ তৰল পদাৰ্থৰ শোষণ প্ৰক্ৰিয়া সঠিক কৰিবলৈ জিংক প্ৰয়োজনীয়। বিশেষকৈ শিশুসকলৰ ক্ষেত্ৰত জিংকৰ অভাৱ হ’লে তীব্ৰ ডায়েৰিয়া বা পেটৰ অসুখ হোৱা দেখা যায়। বিশ্ব স্বাস্থ্য সংস্থাৰ (WHO) মতেও ডায়েৰিয়া হ্ৰাস কৰিবলৈ জিংক চাপ্লিমেন্ট অতি কাৰ্যকৰী।
৫. ঘাঁ শুকাবলৈ পলম হোৱা (Delayed Wound Healing)
শৰীৰৰ কোনো অংশ কাটিলে বা আঘাতপ্ৰাপ্ত হ’লে ছালৰ কোষ গঠন (Cellular Regeneration) আৰু কোলাজেন নামৰ প্ৰ’টিন তৈয়াৰ হ’বলৈ জিংকৰ আৱশ্যক। জিংকৰ নাটনি হ’লে প্ৰাকৃতিক নিৰাময় প্ৰক্ৰিয়া লেহেমীয়া হৈ পৰে আৰু সৰু সুৰা ঘাঁ শুকুৱাবলৈকো বহু সময় লয়।
৬. ছালৰ বিভিন্ন সমস্যা (Skin Rashes / Dermatitis)
ছালৰ সৌন্দৰ্য আৰু সুস্থতাৰ সৈতে জিংক ওতপ্ৰোতভাৱে জড়িত। ইয়াৰ অভাৱ হ’লে ছাল খহটা হয়, মুখত শালমন বা একজিমাৰ দৰে সমস্যাই দেখা দিয়ে আৰু হাত-ভৰি বা শৰীৰৰ বিভিন্ন অংশত ৰঙা পৰা খজুৱতি (Rashes) উৎপন্ন হ’ব পাৰে।
৭. সোৱাদ আৰু গোন্ধৰ অনুভূতি নোহোৱা হোৱা (Impaired Taste and Smell)
আমাৰ জিভাৰ সোৱাদ লোৱা কোষ আৰু নাকৰ গোন্ধ পোৱাৰ স্নায়ৱিক ক্ষমতা পৰিচালনা কৰাত জিংকে সহায় কৰে। জিংকৰ মাত্ৰা কমি গ’লে খাদ্যৰ প্ৰকৃত সোৱাদ বা সুগন্ধি অনুভৱ কৰাত বাধা আহে, যাৰ বাবে খোৱাৰ সোৱাদ হেৰাই যায়।
৮. শিশুৰ শাৰীৰিক বৃদ্ধিত স্থবিৰতা (Growth Retardation in Children)
শিশু আৰু কিশোৰ-কিশোৰীসকলৰ স্বাভাৱিক দৈহিক বৃদ্ধি, হাড়ৰ গঠন আৰু মানসিক বিকাশৰ বাবে জিংক অপৰিহাৰ্য। শৰীৰত ইয়াৰ দীৰ্ঘদিনীয়া নাটনি হ’লে শিশুৰ উচ্চতা বৃদ্ধি নহয় আৰু বয়স অনুপাতে শাৰীৰিক বিকাশ থমকি ৰয়।
প্ৰতিকাৰ আৰু পৰামৰ্শ
শৰীৰত জিংকৰ অভাৱ দূৰ কৰিবলৈ আমাৰ দৈনিক খাদ্য তালিকাত জিংকসমৃদ্ধ আহাৰ অন্তৰ্ভুক্ত কৰা উচিত। কণী, গাখীৰ, দুগ্ধজাত সামগ্ৰী, বিভিন্ন ধৰণৰ দাইল, বুট, ৰঙালাও (Pumpkin Seeds), তিল, বুট, মগু, ৰাজমা, কাঠবাদাম, কাজু” আদি প্ৰচুৰ পৰিমাণে জিংক পোৱা যায়।
যদি শৰীৰত ওপৰত উল্লেখিত লক্ষণসমূহে গুৰুতৰ ৰূপ ধাৰণ কৰে, তেন্তে বিলম্ব নকৰি এজন অভিজ্ঞ চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণ কৰা উচিত আৰু প্ৰয়োজন সাপেক্ষেহে নিৰ্দিষ্ট মাত্ৰাত জিংক চাপ্লিমেন্ট (Zinc Supplements) গ্ৰহণ কৰা উচিত।
উপসংহাৰ
জিংক হৈছে এনে এক অত্যাৱশ্যকীয় খনিজ পদাৰ্থ, যাৰ অভাৱে শৰীৰৰ বিভিন্ন অংগ-প্ৰত্যংগৰ স্বাভাৱিক কাৰ্যক্ষমতাত বিৰূপ প্ৰভাৱ পেলাব পাৰে। চুলি সৰা, ঘাঁ শুকাবলৈ পলম হোৱা, ৰোগ প্ৰতিৰোধ ক্ষমতা হ্ৰাস পোৱা, ছালৰ সমস্যা, সোৱাদ আৰু গোন্ধ অনুভৱ কৰাৰ ক্ষমতা কমি যোৱা আদি লক্ষণক কেতিয়াও অৱহেলা কৰা উচিত নহয়। সুষম আৰু পুষ্টিকৰ খাদ্য গ্ৰহণৰ জৰিয়তে অধিকাংশ ক্ষেত্ৰতে জিংকৰ প্ৰয়োজন পূৰণ কৰিব পাৰি। স্বাস্থ্যসচেতন জীৱনশৈলী আৰু সময়মতে চিকিৎসকৰ পৰামৰ্শ গ্ৰহণেই জিংকৰ অভাৱজনিত সমস্যাৰ পৰা সুৰক্ষিত থকাৰ মূল চাবিকাঠি।
