বৃহৎ নদী বান্ধৰ ইতিহাস কেৱল শক্তি উৎপাদন বা জলসিঞ্চনৰে আবদ্ধ নহয়; ইয়াৰ আঁৰত অতি সংহাৰী দুৰ্যোগ, পৰিৱেশীয় ধ্বংসলীলা আৰু মানৱীয় ট্ৰেজেডীৰ এক সুদীৰ্ঘ ইতিহাস আছে।
ইয়াতে বিশ্বৰ বৃহৎ নদী বান্ধৰ ইতিহাস, ই সৃষ্টি কৰা বিপদসমূহ আৰু কেইটামান উল্লেখযোগ্য ভয়াৱহ দুৰ্যোগৰ চমু খতিয়ান দিয়া হ’ল:
১. বৃহৎ নদী বান্ধৰ ইতিহাস (History of Mega Dams)
- প্ৰাৰম্ভিক পৰ্যায়: মানুহে খ্ৰীষ্টপূৰ্ব ৩০০০ চনৰ পৰাই পানী ধৰি ৰাখিবলৈ সৰু সৰু বান্ধ সাজিছিল (যেনে জৰ্ডানৰ ‘জাৱা বান্ধ’)।
- আধুনিক আৰু বৃহৎ বান্ধৰ যুগ: বিংশ শতিকাৰ আৰম্ভণিৰ পৰা (বিশেষকৈ ১৯৩০ চনত আমেৰিকাৰ হুভাৰ বান্ধ / Hoover Dam নিৰ্মাণৰ পাছৰ পৰা) বিশ্বজুৰি বৃহৎ নদী বান্ধ নিৰ্মাণৰ প্ৰতিযোগিতা আৰম্ভ হয়।
- গোলকীয় পৰিসংখ্যা: ‘ইণ্টাৰনেচনেল কমিছন অন লাৰ্জ ডেমছ’ (ICOLD)-ৰ তথ্য অনুসৰি, বৰ্তমান সমগ্ৰ বিশ্বতে ৫৮,০০০ তকৈও অধিক বৃহৎ নদী বান্ধ (যিবোৰৰ ওখ অতি কমেও ১৫ মিটাৰ বা তাতকৈ বেছি) আছে। ইয়াৰ আটাইতকৈ বেছি অংশ (প্ৰায় আধা) কেৱল চীন দেশতেই আছে।
২. বৃহৎ নদী বান্ধে সৃষ্টি কৰা মূল বিপদসমূহ
বৃহৎ নদী বান্ধবোৰক প্ৰায়ে “কৃত্ৰিম জলবোমা” বুলি আখ্যা দিয়া হয়। ইয়াৰ মুখ্য বিপদসমূহ হ’ল:
- বান্ধ ভঙাৰ দুৰ্যোগ (Dam Breach / Catastrophic Failure): ভূমিকম্প, কাৰিকৰী ত্ৰুটি, প্ৰচণ্ড বৰষুণ বা গঠনগত দুৰ্বলতাৰ বাবে বান্ধ ভাঙিলে নামনি অঞ্চলত নিমিষতে প্লাৱন ঘটি লাখ লাখ মানুহৰ মৃত্যু হ’ব পাৰে।
- ভূমিকম্পৰ সম্ভাৱনা বৃদ্ধি (Reservoir-Induced Seismicity): জলাশয়ত কোটি কোটি টন পানী আৱদ্ধ হৈ থাকি ভূ-গৰ্ভত অভূতপূৰ্ব চাপ সৃষ্টি কৰে, যাৰ ফলত ভূ-কম্পনীয়ভাৱে সংবেদনশীল অঞ্চলত ভূমিকম্পৰ সৃষ্টি হ’ব পাৰে।
- পৰিৱেশীয় আৰু জৈৱ-বৈচিত্ৰ্যৰ ধ্বংস: নদীৰ স্বাভাৱিক গতি আৰু পলি মাটি (Silt) কঢ়িয়াই নিয়া ক্ষমতা বন্ধ হৈ পৰে, যাৰ ফলত নদীৰ জলজ প্ৰাণী (মাছ আদি) আৰু নামনিৰ উৰ্বৰতা চিৰদিনৰ বাবে ধ্বংস হয়।
- ভূ-খণ্ড প্লাৱিত আৰু জনবসতি স্থানান্তৰ: বিস্তীৰ্ণ বনাঞ্চল, কৃষিভূমি আৰু গাঁও পানীৰ তলত বিলীন হৈ পৰে, যাৰ ফলত লাখ লাখ লোক নিজৰ ভিটাৰ পৰা উচ্ছেদিত হয়।
৩. পৃথিৱীৰ বিখ্যাত বান্ধ দুৰ্যোগৰ চমু খতিয়ান
ইতিহাসত বৃহৎ নদী বান্ধে সৃষ্টি কৰা কেইটামান ভয়ংকৰ দুৰ্যোগৰ উদাহৰণ:
১. বাঙ্কিয়াও বান্ধ ট্ৰেজেডী (Banqiao Dam, China – 1975)
- ঘটনা: ইতিহাসৰ আটাইতকৈ ভয়াৱহ বান্ধ দুৰ্যোগ। এটা টাইফুনৰ পাছত অহা প্ৰচণ্ড বানত চীনৰ বাঙ্কিয়াও বান্ধ ধহি পৰে আৰু তাৰ পাছত সৰু-বৰ ৬২ টা বান্ধ এটাৰ পাছত আনটোকৈ ভাঙি যায়।
- ক্ষতি: প্ৰায় ১,৭১,০০০ ৰ পৰা ২,৩০,০০০ মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল আৰু ১ কোটিৰো অধিক লোক গৃহহীন হৈছিল।
- বান্ধটোৰ উচ্চতা: ২৪.৫ মিটাৰ (প্ৰায় ৮০ ফুট)।
- পানী ধাৰণ ক্ষমতা (Reservoir Capacity): এই বান্ধটোৰ জলাশয়ত প্ৰায় ৪৯২ মিলিয়ন ঘন মিটাৰ (0.492 Cubic Kilometers) পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা আছিল
২. ভাইঅণ্ট বান্ধৰ দুৰ্যোগ (Vajont Dam, Italy – 1963)
- ঘটনা: বান্ধ নিৰ্মাণৰ পাছত জলাশয়ৰ পানীৰ হেঁচাত ওচৰৰে এটা সমগ্ৰ পাহাৰ খহি জলাশয়টোত পৰে।
ক্ষতি: জলাশয়ৰ পৰা ৫০ মিটাৰ ওখ পানীৰ প্রকাণ্ড ঢৌ বান্ধৰ ওপৰেৰে উপচি পৰি নামনিৰ লংগাৰোন (Longarone) চহৰখন কেইমিনিটমানৰ ভিতৰতে মচি পেলায়। প্ৰায় ২,৫০০ মানুহৰ থিতাতে মৃত্যু হয়।
- পাহাৰ খহি পৰাৰ পাছত আধা পানী উপত্যকাৰ ওপৰৰ অংশত ছিটিকি পৰে আৰু বাকী জলৰাশি বান্ধটোৰওপৰেৰে আটাইতকৈ তীব্ৰ সোঁতেৰে নামনিলৈ ধাৱমান হয়।
- বান্ধৰ ঠিক নামনিত থকা লংগাৰোন (Longarone) চহৰখনৰ লগতে আশে-পাশে থকা কেইবাখনো গাঁও(যেনে: Pirago, Rivalta, Villanova) মাত্ৰ ৪ ৰ পৰা ১৫ মিনিটৰ ভিতৰত ধূলিস্যাৎ হৈ যায়।
- প্ৰতি ছেকেণ্ডত পাৰ হৈ যোৱা পানীৰ সোঁত আৰু ইয়াৰ বায়ুমণ্ডলে সৃষ্টি কৰা প্ৰচণ্ড বায়ুৰ চাপে (Sonic boom) গৃহ-বাৰী সকলো ধূলি কৰি পেলাইছিল।
- উচ্চতা: ২৬২ মিটাৰ (৮৬০ ফুট)। (ই পৃথিৱীৰ অন্যতম ওখ বান্ধ আছিল)।
- পানী ধাৰণ ক্ষমতা (Reservoir Capacity): ইয়াৰ জলাশয়ত প্ৰায় ০.১৬৮ ঘন কিলোমিটাৰ (168 Million Cubic Meters) পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা আছিল।
৩. মাচু-২ বান্ধ ভাঙি ধ্বংসলীলা (Machchhu II Dam, India – 1979)
- ঘটনা: গুজৰাটৰ মৰবি (Morbi) জিলাত প্ৰচণ্ড বৰষুণৰ ফলত মাচু-২ বান্ধটো ভাঙি পৰে।
- ক্ষতি: পানীৰ তীব্ৰ সোঁতে সমগ্ৰ মৰবি চহৰখন ধ্বংসস্তূপত পৰিণত কৰে। চৰকাৰী হিচাপত প্ৰায় ১,৮০০ আৰু বেচৰকাৰী হিচাপত ৫,০০০ ৰো অধিক মানুহৰ মৃত্যু হৈছিল।
- উচ্চতা: ২৪.২ মিটাৰ (৭৯.৪ ফুট)।
- পানী ধাৰণ ক্ষমতা (Reservoir Capacity): ইয়াৰ জলাশয়ত প্ৰায় ০.১১০ ঘন কিলোমিটাৰ (110 Million Cubic Meters / 0.11 Cubic Kilometers) পানী ধৰি ৰখাৰ ক্ষমতা আছিল।
৪২. নামনি সুবনশিৰি প্ৰকল্প (Lower Subansiri Hydroelectric Project)
তুলনা বা সংগতিৰ বাবে আমাৰ স্থানীয় প্ৰকল্পটোৰ তথ্যসমূহো পুনৰ উল্লেখ কৰা হ’ল:
- বান্ধটোৰ উচ্চতা: ১১৬ মিটাৰ (প্ৰায় ৩৮০ ফুট)।
- পানী ধাৰণ ক্ষমতা (Reservoir Capacity): ইয়াৰ জলাশয়ত (৪৭ কিমি দৈৰ্ঘ্যৰ) প্ৰায় ১.৩৭ বিলিয়ন ঘন মিটাৰ (1.37 Billion Cubic Meters / 1.37 Cubic Kilometers) পানী আবদ্ধ হৈ থাকিব।
(মন কৰিব: বাঙ্কিয়াও বান্ধতকৈ নামনি সুবনশিৰি বান্ধ উচ্চতাত প্ৰায় ৪ গুণতকৈও অধিক ওখ আৰু ইয়াৰ পানী ধাৰণ ক্ষমতাও প্ৰায় ২.৭ গুণ বেছি।)
